Không gian di tích đền Ghênh, thôn Ngọc Quỳnh, nơi thờ Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan.

Gìn giữ hồn cốt văn hóa qua nhiều thế hệ

Hiện nay, xã Như Quỳnh có 20 di tích được xếp hạng, gồm 9 di tích cấp quốc gia và 11 di tích cấp tỉnh. Đây chủ yếu là các đình, đền, chùa có giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật đặc sắc, gắn với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng dân cư. Cùng với đó, nhiều lễ hội truyền thống vẫn được duy trì, trong đó có 2 lễ hội được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nhắc đến di sản của Như Quỳnh không thể không nhắc tới đền Ghênh ở thôn Ngọc Quỳnh – ngôi đền có lịch sử gần một nghìn năm gắn với Hoàng thái hậu Ỷ Lan. Đền được khởi dựng từ năm 1115 trên quê hương của bà. Trong lịch sử dân tộc, Hoàng Thái hậu Ỷ Lan là một trong những người phụ nữ quyền lực nhất khi hai lần thay vua điều hành đất nước, có nhiều đóng góp cho sự phát triển của triều Lý.

Du khách thập phương dâng hương tại chùa Thái Lạc.

Trải qua nhiều biến động lịch sử, đền Ghênh từng bị ảnh hưởng bởi chiến tranh nhưng luôn được người dân gìn giữ, bảo vệ. Sau hòa bình, nhân dân tiếp tục đóng góp công sức, kinh phí để phục dựng, tôn tạo di tích. Ông Nguyễn Lê Toàn, Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Ngọc Quỳnh cho biết: Đền Ghênh không chỉ là nơi thờ Hoàng Thái hậu Ỷ Lan mà còn là niềm tự hào của người dân địa phương. Các thế hệ trong thôn luôn ý thức gìn giữ di tích, đồng thời duy trì các hoạt động lễ hội, tín ngưỡng để giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Chùa Thái Lạc, thôn Quang Trung, xã Như Quỳnh là điểm đến hấp dẫn.

Không chỉ nổi bật với hệ thống di tích lịch sử lâu đời, Như Quỳnh còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa tâm linh đặc sắc. Chùa Ông (Bản Tịnh tự) ở thôn Bình Lương là một trong những di tích tiêu biểu, góp phần làm nên chiều sâu văn hóa của vùng đất này. Được xây dựng từ thế kỷ XII, chùa không chỉ là nơi thờ Phật mà còn phụng thờ Thiền sư Từ Đạo Hạnh và vua Lý Thần Tông. Năm 2001, ngôi chùa được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Năm 2025, Lễ hội chùa Ông được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hằng năm, lễ hội được tổ chức vào tháng Ba âm lịch với nhiều nghi thức truyền thống như rước nước, tế lễ, phất cờ cùng các trò chơi dân gian đặc sắc.

Chùa Ông là điểm đến tâm linh, thu hút đông đảo nhân dân và du khách đến tham quan, chiêm bái.

Đại đức Thích Minh Hậu, Trụ trì chùa Ông cho biết: Việc bảo tồn các nghi thức truyền thống của lễ hội luôn được nhà chùa và địa phương đặc biệt quan tâm. Nhiều nghi lễ cổ truyền vẫn được duy trì nguyên vẹn, đồng thời chú trọng tuyên truyền để thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử, ý nghĩa của lễ hội, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Để di sản tiếp tục tỏa sáng

Chùa Ông (Bản Tịnh tự) ở thôn Bình Lương là một trong những di tích tiêu biểu của xã Như Quỳnh.

Những năm qua, cấp ủy, chính quyền xã Như Quỳnh luôn xác định bảo tồn di sản là nhiệm vụ quan trọng trong phát triển văn hóa địa phương. Giai đoạn 2021 – 2025, địa phương đã huy động trên 17 tỷ đồng để tu bổ, chống xuống cấp nhiều di tích. Việc tu bổ được thực hiện theo đúng quy định chuyên môn, bảo đảm giữ gìn tối đa các yếu tố gốc của di tích.

Không dừng lại ở việc bảo tồn, địa phương đang từng bước phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa – tâm linh. Các lễ hội được duy trì theo hướng trang nghiêm, bảo đảm bản sắc truyền thống, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương và thu hút du khách. Ông Nguyễn Duy Phong, Phó Chủ tịch UBND xã Như Quỳnh cho biết: Mỗi di tích, mỗi lễ hội trên địa bàn đều chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa và ký ức của cộng đồng. Bảo tồn di sản không đơn thuần là gìn giữ một công trình hay một nghi lễ, mà còn là gìn giữ bản sắc quê hương trong quá trình phát triển. Đây cũng là nền tảng để địa phương phát huy các giá trị văn hóa, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Địa phương sẽ tiếp tục rà soát các di tích có nguy cơ xuống cấp để đề xuất đưa vào danh mục ưu tiên tu bổ giai đoạn 2026 – 2030; đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa, huy động các nguồn lực trong cộng đồng nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Lễ hội chùa Ông được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Từ những ngôi đền cổ, mái chùa xưa đến những lễ hội truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ, di sản văn hóa ở Như Quỳnh không chỉ là ký ức của quá khứ mà vẫn đang hiện diện trong đời sống hôm nay. Khi được bảo tồn đúng hướng và phát huy hiệu quả, những giá trị ấy sẽ tiếp tục trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.

Nguồn: Baohungyen.vn